على اصغر شميم
396
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
بود ، پرورش يافت و ضمن تحصيل فنون ادب ، به امور ادارى و ديوانى آن عصر نيز آشنا و مدتى وزارت عباس ميرزا را داشت و سپس به صدارت محمد شاه دوم ( غازى ) منصوب شد و به شرحى كه در فصول پيش گفتهايم ، در سال 1251 قمرى به امر محمد شاه به قتل رسيد . منشآت قائممقام ، نمونهى شيوا و رسايى از نثر سليس و روان فارسى دورهى قاجاريه است و ما براى نمونه ، قسمتى از نامهاى را كه قائممقام به مناسبت كشته شدن گريبايدوف ، سفير فوق العاده روسيه در تهران ، از قول فتحعلى شاه قاجار به تزار روس نوشته است ، در اينجا نقل مىكنيم : « اول دفتر به نام ايزد دانا ، صانع و پروردگار وحى و توانا ، وجودى بىمثل و مانند ، مبرا از چون و چند كه عادل و عالم است و قاهر هر ظالم ، پاداش هر نيك و بد را اندازه و حد نهاده ، به حكمت بالغه خود بدكاران را اجر و عذاب كند و نيكوكاران را اجر و ثواب بخشد و درود نامعدود بر روان پيغمبران راستكار و پيشوايان فرخنده كردار باد و بعد بر رأى حقايق نماى پادشاه ذيجاه انصاف كيش عدالتانديش تاجدار با زيب و فر شهريار ، بر و بحر و بر بردار والاگهر خجسته اختر امپراتور ممالك روسيه و مضافات كه دولتش با جاه و خطر است ، رايتش با فتح و ظفر مخفى و مستور نماناد كه ايلچى آن دولت را در پايتخت اين دولت به اقتضاى حوادث دهر و غوغاى كسان او با جهال شهر آسيبى رسيد كه تدبير و تدارك آن بر ذمه كارگزاران اين دوست واقعى واجب و لازم افتاد . . » . قائممقام طبع شعرى نيز داشته و تخلص او در شعر ثنائى بوده و ابياتى در قصايد و قطعات و رباعيات سروده و مثنوى كوچكى به نام « جلايرنامه » از او به يادگار مانده است . اين دو بيت از سرودههاى قائممقام بسيار مشهور و زبانزد مردم است : روزگار است آنكه گه عزت دهد گه خوار دارد * چرخ بازيگر از اين بازيچهها بسيار دارد مهر اگر آرد بسى بى جا و بىهنگام آرد * قهر اگر دارد بسى ناز و ناهنجار دارد صاحبديوان - ميرزا محمد تقى علىآبادى از مردم علىآباد مازندران ، از نويسندگان و منشيان زبردست دورهى فتحعلى شاه و در دربار آن پادشاه داراى شغل رياست بيوتات سلطنتى و سمت امين رسائل و واسطهى ابلاغ پيامها و رسائل و فرمانهاى محرمانهى شاه بوده است . اين نويسندهى فاضل پيش از قائممقام ، سبك تازهى سادهنويسى را در نثر فارسى رواج داد و مشوق دانشمندان و فضلا و نويسندگان و گويندگان بود . صاحبديوان در اوايل سلطنت محمد شاه نيز مدتى در مقام وزارت فارس خدمت كرد و در شيراز به تشويق دانشمندان همت گماشت ولى پس از مدتى بيمار شده به تهران آمد و به سال 1256 هجرى قمرى در اين شهر درگذشت . نمونهاى از نثر صاحبديوان نقل از « كتاب نهضت